Het Kenniscentrum voor Ondergronds Bouwen en Ondergronds Ruimtegebruik (COB) werkt aan een eerste draft van een maatregelencatalogus om tunnels energiezuiniger te maken. Energie-efficiënte is helaas nog vaak een ondergeschoven kindje bij de bouw van tunnels.

Nederland heeft zich gecommitteerd aan de Europese doelstellingen om alle verkeersinfrastructuur 12% energiezuiniger te maken t.o.v. 1999. Dit lukt alleen als alle tunnels 48% energiezuiniger worden. ‘Dit redden we niet door alleen LED-verlichting aan te brengen’, zegt Karin de Haas, coördinator Speciale projecten, kennis en communicatie bij het COB. ‘Tunnels zijn echte energievreters. De klemtoon ligt op veiligheid en betrouwbaarheid. In de praktijk leidt dit tot redundante, vaak over-geproportioneerde tunnelinstallaties. Vanuit energieperspectief is dat weinig zinvol.’

Marktconsultatie

Is een energiereductie van 50% in tunnels op korte termijn een haalbare kaart? Deze vraag legde het COB begin 2015 voor aan de markt. De geconsulteerde partijen, waaronder Siemens, waren van mening dat de eerste 10% tot 25% energiereductie binnen de huidige Landelijke Tunnelstandaard (LTS) te realiseren zijn. Over de volgende 10% tot 25 % is een grondige discussie nodig. De Haas: ‘We merken dat slimme oplossingen vaak niet terechtkomen in het definitief ontwerp, omdat er onvoldoende tijd voor discussie is. Deze discussie willen we voeren in alle rust, buiten de hectiek van projecten om. Met mensen die verstand van zaken hebben.’

Systeemsprong

Uit de markconsultatie bleek dat alleen een systeemsprong kan leiden tot een energieneutrale tunnel. Op korte termijn lijkt dit niet haalbaar. Tunnels zijn van origine civiele objecten. Door de energie-ambities verschuift de klemtoon naar de tunneltechnische systemen en system-engineering in combinatie met hoge betrouwbaarheid, beschikbaarheid en duurzaamheid. Dit gaat gepaard met nieuwe vraagstukken en nieuwe oplossingsrichtingen. De Haas: ‘In Nederland is er geen enkele hoogleraar die het veld “energieverbruik in tunnels” volledig overziet. Die moeten we met elkaar ontwikkelen. Het is een oefening in samenwerken tussen markt, overheid en kennisinstituten met, in dit geval, het COB als motor.’

‘Alleen een systeemsprong kan leiden tot een energieneutrale tunnel.’

Maatregelencatalogus

In samenwerking met Rijkswaterstaat, ProRail, gemeenten, de TU’s Delft, Eindhoven en Twente en marktpartijen heeft het COB een vijfsporige projectaanpak ontwikkeld. Stichting KIEN (Knooppunt Innovatie Elektrotechniek Nederland) richtte een Innovatietafel op waarin deskundigen meedenken over oplossingen om tunnels op lange termijn energieneutraal te maken. Een team van experts werkt aan de eerste draft van een maatregelencatalogus voor energie-efficiëntie in tunnels. De catalogus omvat vijf gebieden: verlichting, ventilatie, gebouwen, energiesystemen, noodvoorzieningen en pompen. Per gebied worden maatregelen uitgewerkt, gebaseerd op de Europese maatregelencatalogus en in relatie tot de LTS. De LTS wordt nauw bij deze werkzaamheden betrokken. ‘Er wordt gekeken of en hoe het energievraagstuk kan worden opgenomen in de LTS. Uiteraard moeten veiligheid en beschikbaarheid voorop blijven staan.’

‘Kijken hoe we het energievraagstuk kunnen integreren in Landelijke Tunnel Standaard.’

Energiecontracten

Een tweede expertgroep neemt de huidige positie van energie in contracten onder de loep. Contracten vormen een struikelblok, aangezien ze vaak prikkels bevatten die juist niet aansporen tot een energiereductie. Experts hebben tien kansrijke oplossingsrichtingen gedefinieerd om contracten “energievriendelijker” te maken. Ook zij werken de komende maanden een eerste draft uit. Naar verwachting zullen beide drafts voor de zomer gereed zijn voor een uitgebreide review in het bredere veld van experts en andere betrokkenen.

Praktijkprojecten

Ondertussen gaat het COB de eerste inzichten uit het onderzoek al uitproberen in de praktijk. Eén van die praktijkprojecten is de tunnel in de A16 Rotterdam. ProRail is momenteel op zoek naar een te renoveren spoortunnel die eveneens als praktijkproject kan fungeren.

Tussen de slagbomen

De Haas verwacht dat binnen de huidige regelgeving een energiebesparing van 30% haalbaar is. Ze ziet veel quick wins. Zo kunnen slimme lichtroostersystemen het gebruik van overgangsbelichting aan op- en afritten terugdringen. ‘Op de lange termijn moeten we gaan kijken naar de hele tunnelomgeving. Staan er windmolens in de buurt? Kan een tunnel wellicht anders worden aangelegd? Dit is niet de scope van ons project. Wij kijken nu uitsluitend naar het energieverbruik in de gebruiksfase: van slagboom tot slagboom.’

Nieuwe focus

‘Het zou mooi zijn als elke nieuwe tunnel die we de komende jaren realiseren weer een beetje energiezuiniger is dan de vorige. Dit realiseer je niet van de ene op de andere dag. Belangrijk is dat de focus verschuift: veiligheid en beschikbaarheid blijven topprioriteiten, maar daarnaast moeten we duurzaamheid plaatsen. Dit mag niet steeds weer van de tafel vallen.’